(On)rechtmatig overheidshandelen

Twee boeren hebben allebei een agrarisch perceel dat zij proberen te verkopen. Op het moment dat een projectontwikkelaar beide percelen voor een hoog bedrag wil kopen, stelt de gemeenteraad een nieuw omgevingsplan vast. De percelen krijgen daarin een natuurbestemming. De projectontwikkelaar ziet vervolgens af van de aankoop. Een van de boeren komt tegen het besluit op. Uiteindelijk krijgt hij gelijk en wordt het besluit vernietigd.

Een ander voorbeeld: tijdens een oefening valt een politieagent over balken die niet goed zijn geplaatst. Moet zijn werkgever de kosten van geneeskundige behandeling en verzorging vergoeden?

Schade door een toerekenbare onrechtmatige overheidsdaad moet in bepaalde gevallen door de overheid worden vergoed. Het kan gaan om een onrechtmatig besluit of een onrechtmatige feitelijke handeling. Ook rechtmatig handelen van de overheid kan onder omstandigheden leiden tot een verplichting om schade te vergoeden. Onze advocaten en adviseurs treden op voor overheidsorganisaties en voor bedrijven en burgers die schade lijden door overheidshandelen.

Schade door onrechtmatig feitelijk handelen van de overheid

In beginsel kan iedereen aansprakelijk worden gehouden voor schade die is veroorzaakt door een toerekenbare onrechtmatige handeling of nalaten. Deze regel geldt ook voor de overheid.

Wie schade door onrechtmatig feitelijk handelen op de overheid wil verhalen, krijgt te maken met de regels uit het Burgerlijk Wetboek. Denk bij feitelijk handelen bijvoorbeeld aan het geven van onjuiste inlichtingen, het niet nakomen van toezeggingen, feitelijke handelingen ter uitvoering van een besluit, zoals het daadwerkelijk toepassen van bestuursdwang, en gebreken aan opstallen, waaronder wegen en waterstaatswerken.

Om schade door onrechtmatig feitelijk handelen op de overheid te kunnen verhalen, moet aan verschillende eisen uit het civiele recht zijn voldaan. De overheid neemt daarbij een bijzondere positie in. Zo beschikt de overheid in veel gevallen over beleids- of beoordelingsruimte. Dit kan van invloed zijn op de beoordeling van een schadevergoedingsverzoek.

Onrechtmatige besluiten

Voor besluiten en daarmee gelijkgestelde handelingen waartegen bij de bestuursrechter kan worden opgekomen, geldt als uitgangspunt dat de bestuursrechter de rechtmatigheid beoordeelt. Staat de onrechtmatigheid van het besluit vast en is daardoor schade ontstaan? Dan kan onder bepaalde voorwaarden om vergoeding van die schade worden verzocht. Deze procedure is geregeld in titel 8.4 van de Algemene wet bestuursrecht.

Als de bestuursrechter een besluit vernietigt, kan de onrechtmatige gedraging in beginsel aan de overheid worden toegerekend. Dat betekent nog niet automatisch dat recht bestaat op schadevergoeding. Ook aan andere voorwaarden moet zijn voldaan. Zo moet er een causaal verband bestaan tussen het onrechtmatige overheidshandelen en de schade.

Als het bestuursorgaan op het moment van het onrechtmatige besluit onder dezelfde omstandigheden ook een rechtmatig besluit had kunnen en zou hebben genomen dat dezelfde schade tot gevolg zou hebben gehad, kan het causaal verband ontbreken.

Schade door rechtmatig overheidshandelen

Ook rechtmatig handelen van de overheid kan schade veroorzaken. Onder omstandigheden bestaat dan recht op een tegemoetkoming in de geleden schade. Dit wordt doorgaans nadeelcompensatie genoemd.

De Algemene wet bestuursrecht bevat een algemene regeling voor nadeelcompensatie. Daarnaast bestaan bijzondere regels voor schade als gevolg van rechtmatig overheidshandelen. Binnen het omgevingsrecht gelden bijvoorbeeld regels over nadeelcompensatie en onteigening. Ook beleidsregels of verordeningen van bestuursorganen kunnen van belang zijn bij de vergoeding van schade, bijvoorbeeld bij grote infrastructurele projecten.

Schade door gebrekkig toezicht of gebrekkige handhaving

De overheid houdt op veel manieren toezicht op activiteiten van burgers, bedrijven en instellingen. Soms is sprake van falend toezicht of gebrekkige handhaving. Denk aan te laat optreden tegen illegale bouwactiviteiten die schade veroorzaken, het niet handhaven van een geluidsvoorschrift of het niet tijdig optreden bij een uitbraak van infectieziekten bij dieren.

Het falen van de overheid veroorzaakt niet altijd rechtstreeks schade aan derden. De schade kan ook ontstaan door het onrechtmatige handelen van een ander. Bij de beoordeling van mogelijke aansprakelijkheid speelt onder meer de vraag of de overheid heeft gehandeld zoals van een redelijk handelend toezichthouder mag worden verwacht. Daarbij kan bijvoorbeeld van belang zijn of de overheid haar wettelijke taken en bevoegdheden heeft gebruikt, voldoende onderzoek heeft gedaan en adequaat heeft gereageerd op bekende gevaren.

Lees meer over toezicht en handhaving.

Bijstand bij schade door overheidshandelen

Bent u als overheidsorganisatie aansprakelijk gesteld of heeft u advies nodig over mogelijk rechtmatig of onrechtmatig overheidshandelen en de daarmee samenhangende schade? Onze advocaten en adviseurs beoordelen uw positie en kunnen u bijstaan in een eventuele procedure.

Ook als u schade heeft geleden door overheidshandelen, kunnen wij beoordelen welke mogelijkheden er zijn om vergoeding te vragen en welke procedure daarvoor moet worden gevolgd.

Neem contact met ons op via 079-3631919 of stuur ons een e-mail.