Quasi-inbesteding en de aandeelhoudersovereenkomst (2/2)

Aanbestedingsrecht en contractenrecht

Geschreven door: mr. Charissa Smith

In onze publicatie over quasi-inbesteding en ondernemingsrecht hebben wij uiteengezet dat de voorwaarden die het Aanbestedingsrecht stelt ten aanzien van zeggenschap en besluitvorming door de aanbestedende dienst, wringen met de wettelijke bepaling dat een Raad van Toezicht het belang van de organisatie voorop moet stellen. In een uitspraak van het Gerechtshof Den Haag van 29 september 2026 is opnieuw gebleken dat het Aanbestedingsrecht en het Ondernemingsrecht botsen. Wat is er voorgevallen?

Feiten

De gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk hebben N.V. BAR-Afvalbeheer opgericht voor de inzameling en het laten verwerken van het huishoudelijk restafval. Voor het verwerken van het huishoudelijk restafval hadden de BAR-gemeenten tot 1 januari 2020 overeenkomsten gesloten met verschillende afvalverwerkingsbedrijven.

Op 20 december 2018 heeft NV BAR-Afvalbeheer een marktconsultatie aangekondigd ter voorbereiding van het sluiten van één overeenkomst voor de verwerking van huishoudelijk restafval voor de BAR-gemeenten per 1 januari 2020. De uitkomst van de marktconsultatie is dat NV BAR-Afvalbeheer medeaandeelhouder is geworden van Irado N.V.

Irado N.V. houdt zich met name bezig met afvalbeheer en beheer van de openbare ruimte. Tot 31 december 2019 had Irado drie aandeelhouders: de gemeenten Capelle aan den IJssel, Schiedam en Vlaardingen. Sinds 31 december 2019 is ook NV BAR-Afvalbeheer aandeelhouder van Irado geworden. Irado verzorgt voor NV BAR-Afvalbeheer uitsluitend het afvalbeheer. Voor de andere drie aandeelhouders verzorgt Irado daarnaast het beheer van de openbare ruimte. Vanwege dit onderscheid kent Irado twee soorten aandelen. De aandelen A worden gehouden door de gemeenten Capelle aan den IJssel, Schiedam en Vlaardingen. De aandelen B worden gehouden door de NV BAR-Afvalbeheer.

De opdracht van NV BAR-Afvalbeheer ten aanzien van de inzameling en het laten verwerken van het huishoudelijk restafval is aan Irado gegund op basis van de quasi-inbesteding zoals bedoeld in artikel 2.24b Aanbestedingswet 2012. Irado levert het huishoudelijk restafval dat zij inzamelt sinds 2017 aan Afvalsturing Friesland (AF), dat het vervolgens verwerkt. Irado N.V. is medeaandeelhouder van AF naast de Friese gemeenten, een aantal Groningse gemeenten, een aantal Noord-Veluwse gemeenten en de gemeente Aalsmeer. Ook AF kent vanwege de verschillende soorten activiteiten twee soorten aandelen. De A-aandelen worden gehouden door 18 Friese gemeenten en een gemeenschappelijke regeling (dit zijn de Noord-Veluwse gemeenten). De B-aandelen worden gehouden door acht Groningse en Gelderse gemeenten en Irado.

NV BAR-Afvalbeheer en Irado zijn van mening dat er sprake is van een dubbele quasi-inbestedingsstructuur en dat zij om deze reden niet verplicht waren om een Europese aanbestedingsprocedure te houden. AVR-Afvalverwerking B.V. (hierna AVR) was het niet eens met dit standpunt en stelde zich op het standpunt dat haar de kans is ontnomen om de overheidsopdracht inzake het inzamelen en verwerken van huisafval te krijgen.

Oordeel Gerechtshof Den Haag

Het Gerechtshof Den Haag (het Gerechtshof) heeft prejudiciële vragen gesteld aan het Europees Hof van Justitie (HvJ EU) over de toepassing van de voorwaarden van de quasi-inbesteding. Nadat het Gerechtshof de antwoorden van het HvJ EU had ontvangen, heeft het Gerechtshof het eindvonnis gewezen.

Het HvJ EU heeft aangegeven dat de controlerende aanbestedende diensten doorslaggevende invloed moeten kunnen uitoefenen op zowel de strategische doelstellingen als op de belangrijke beslissingen van de gecontroleerde aanbestedende dienst. In dit kader moet sprake zijn van structureel en functioneel toezicht dat tevens effectief moet zijn. Dit toezicht hoeft niet aanwezig te zijn bij iedere controlerende aanbestedende dienst; de aanbestedende diensten moeten gezamenlijk toezicht op de gecontroleerde aanbestedende dienst kunnen uitoefenen.

Uit de statuten van Irado blijkt dat alle aandeelhouders van Irado beschikken over een vetorecht ten aanzien van specifiek genoemde directiebesluiten zoals het meerjarig strategisch beleidsplan, het meerjarenmilieubeleidsplan en het meerjarenperspectief. Daarnaast hebben de aandeelhouders van Irado met Irado een aandeelhoudersovereenkomst gesloten. In deze aandeelhoudersovereenkomst is bepaald dat aan het eerdergenoemde vetorecht een voorwaarde is verbonden (artikel 5.2 Aandeelhoudersovereenkomst). Deze voorwaarde luidt dat NV BAR-Afvalbeheer haar goedkeuring ten aanzien van de eerdergenoemde directiebesluiten niet zal onthouden als de directiebesluiten de unanieme goedkeuring van de overige aandeelhouders hebben, tenzij NV BAR-Afvalbeheer onevenredig wordt benadeeld door het betreffende besluit.

Het sluiten van een aandeelhoudersovereenkomst waarin de belangen van een bepaalde groep aandeelhouders worden beschermd is gebruikelijk binnen het ondernemingsrecht. Het Gerechtshof heeft echter geoordeeld dat het vanuit het oogpunt van de gemeenten Schiedam, Vlaardingen en Capelle aan den IJssel volstrekt begrijpelijk is dat zij behoefte had aan de bescherming van haar belangen zoals in de Aandeelhoudersovereenkomst is verwoord. Deze bepaling heeft alleen tot gevolg dat de mogelijkheid van de NV BAR-Afvalbeheer om haar vetorecht uit te oefenen te zeer wordt ingeperkt om nog te kunnen zeggen dat NV BAR-Afvalbeheer samen met de eerdergenoemde gemeenten effectief kan deelnemen aan de besluitvorming met betrekking tot de hierboven genoemde meerjarendocumenten.

In de relatie tussen NV BAR-Afvalbeheer en Irado gaat de quasi-inbesteding dan ook onderuit, omdat niet voldaan is aan het toezichtcriterium. Vervolgens wordt ook de relatie tussen Irado en AF beoordeeld. In deze relatie wordt niet voldaan aan het activiteitencriterium omdat AF in de drie jaar voorafgaande aan de gunning niet meer dan 80% van haar activiteiten heeft verricht ter uitvoering van taken die haar waren toegewezen door haar toenmalige aandeelhouders, namelijk de Friese gemeenten, de Noord-Veluwse gemeenten en twee Groningse gemeenten. Vanwege het feit dat hier niet aan voldaan wordt, komt het Gerechtshof niet meer toe aan een oordeel over de vraag of voldaan wordt aan het activiteitencriterium indien de omzet -die AF verdient bij derden met het exploiteren van een stortplaats- wordt opgeteld bij de omzet die AF heeft verdiend met het uitvoeren van taken voor heet toenmalige aandeelhouders. Zou het Gerechtshof wel zijn toegekomen aan het beantwoorden van deze vraag, dan zou het Gerechtshof het antwoord van het HvJ EU op deze prejudiciële vraag hebben betrokken. Het HvJ EU heeft aangegeven dat wanneer de gecontroleerde rechtspersoon de moedermaatschappij van een groep is, het 80%-criterium aan de hand van de omzet wordt vastgesteld. De omzet van de andere entiteiten in die groep moet worden meegeteld. Ook als sprake is van een geconsolideerde omzet.

De overeenkomst die NV BAR-Afvalbeheer heeft gesloten met Irado wordt vernietigd. Daarnaast wordt de overeenkomst tussen Irado en AF ook vernietigd. Beide overeenkomsten worden vernietigd op grond van artikel 4.15 Aanbestedingswet 2012. Het sluiten van de beide overeenkomsten heeft tot gevolg gehad dat AVR de kans is ontnomen om de overheidsopdracht te krijgen. Dit is een onrechtmatige daad. AVR krijgt een schadevergoeding toegewezen die door het Gerechtshof is begroot op een bedrag van € 135.000,-.

Conclusie

Het Aanbestedingsrecht en het Ondernemingsrecht sluiten niet altijd op elkaar aan ten aanzien van de quasi-inbesteding. Als voldaan wordt aan de voorwaarden uit het Ondernemingsrecht bestaat het gevaar dat de quasi-inbesteding onderuit gaat omdat er geen sprake is van een voldoende mate van doorslaggevende zeggenschap. Daarnaast kan een concernstructuur ertoe leiden dat de 80% van het activiteitencriterium niet wordt gehaald, omdat ook de omzet meetelt van de andere entiteiten die werkzaamheden verrichten voor derden die tot deze groep behoren.

Tips

  • Quasi-inbesteding is een uitzondering op de plicht om aan te besteden. Hoe meer partijen erbij betrokken worden hoe ingewikkelder het wordt om te kunnen (blijven) voldoen aan de voorwaarden van de quasi-inbesteding. Houd de samenwerking c.q. de organisatiestructuur zo eenvoudig mogelijk;
  • Het activiteitencriterium (80%) moet voortdurend bewaakt worden. Het is raadzaam om jaarlijks te controleren of nog steeds wordt voldaan aan dit criterium. Beleg deze verantwoordelijkheid bijvoorbeeld bij de Manager Bedrijfsvoering of een directeur-bestuurder;
  • Toets statuten en aandeelhoudersovereenkomsten vooraf aan het toezichtcriterium.

Ontvang onze publicaties

Ontvang ons cursusaanbod

Volg ons op social media

Gerelateerde publicaties

Quasi-inbesteding en governance: one-tier board of two-tier board? (1/2)

Aanbestedingsrecht en contractenrecht
Geschreven door: mr. Zoë Blankestein Gemeenten en overheden kiezen regelmatig voor samenwerking met andere partijen via een aparte rechtspersoon, zoals een stichting of een coöperatie. Die keuze vraagt om een…

Hof Amsterdam: Temper-werkers zijn uitzendkrachten

Aanbestedingsrecht en contractenrecht
Arbeidsrecht (overheid)
Geschreven door: mr. Sandro Neefjes Wanneer is iemand die via een online platform werkt zelfstandig ondernemer en wanneer is sprake van een uitzendkracht? Die vraag stond centraal in een recente…

Eerdere publicaties

Aanbestedingsrecht en contractenrecht, Arbeidsrecht (overheid)
Aanbestedingsrecht en contractenrecht

Latere publicaties

Geen latere publicaties beschikbaar.